ÇOCUK HAKLARINA DAİR SÖZLEŞME
( Sadeleştirilmiş ve kısaltılmıştır)
MADDE 1
Bu sözleşmeye göre her insan on sekiz yaşına kadar çocuk sayılır.
Sözleşmeyi kabul eden devletler,bu sözleşmede yazılı olan hakları ,ülkelerinde bulunan her çocuğa hiç bir nedenle ayırım gözetmeksizin sağlamakla yükümlüdürler.
MADDE 3
1-Çocuklarla ilgili bütün özel ve kamusal iş ve hizmetlerde temel üşünce çocuğun yararıdır.
2-Taraf devletler,çocuğun ana baba yada kendisinden hukuken sorumlu olan diğer kişilerin (vasi vb)hak ve ödevlerini de göz önünde tutarak,çocuğun esenliği için gerekli bakım ve korumayı sağlamayı üstlenir;bu amaçla,tüm uygun yasal ve yönetsel önlemleri alırlar.
3-Taraf devletler,çocukların bakımından yada korunmasında sorumlu kurumlarım,yetkili makamlarca konulan ölçülere(özellikle güvenlik,sağlık,personel sayısı gibi konularda)uygun olmasını sağlamakla yükümlüdürler.
MADDE 4
Taraf devletler,bu sözleşmede tanınan hakların uygulanması için gereken bütün yasal ve yönetsel önlemleri alırlar.
Ekonomik,sosyal ve kültürel haklar için eldeki kaynaklar olabildiğince geniş tutulmalı,gerekirse uluslararası iş birliği yapılmalıdır.
MADDE 5
Taraf devletler,çocuğa yol göstermeye onu yönlendirme konusunda,ana babanın,diğer akrabaların veya çocuktan hukuken
sorumlu diğer kişilerin sorumluluklarına hak ödevlerine saygı gösterirler.
MADDE 6
1-Her çocuğun yaşama hakkı vardır.
2-Taraf devletler,çocuğun hayatta kalması ve gelişmesi için güçleri oranında en çok çabayı göstermekle yükümlüdürler.
MADDE 7
Her çocuk doğumdan itibaren isim ve vatandaşlık hakkına ve mümkün olduğu ölçüde ana babasını bilme ve onlar tarafından bakılmak hakkına sahiptir.
MADDE 8
Taraf devletler,çocuğun kimliğini,vatandaşlık,isim ve aile bağlarını koruma hakkına saygı göstermek ve bu konuda yasa dışı müdahalelerde bulunmamakla yükümdürler.
MADDE 9
1-Taraf devletler,çocuğun yararına ve yasalara uygun olmadıkça,ana babasında ayrılmasını sağlamakla yükümlüdürler.Çocuk ana babası tarafından istismar yada ihmal edilirse,ailesinden ayrılmasına karar verilebilir.
2-Ayrılıkla ilgili işlemlerde,ilgili bütün tarafların(ana,baba,çocuk gibi) işleme katılma ve görüşlerini bildirme hakkı vardır.
3-Taraf devletler,ana babasından veya yalnızca birinden ayrılmasına karar verilen çocuğun,kendi yararına aykırı olmadıkça,ana babasıyla düzenli bir biçimde kişisel ilişki kurma ve doğrudan görüşme hakkına saygı gösterilmesini sağlarlar.
4-Ayrılık,taraf devlet tarafından yapılan bir işlem(tutuklama,sürgün,sınır dışı etme vb)sonucu olmuşsa,söz konusu taraf devlet, istek üzerine ve çocuğun esenliğine zarar vermemek koşuluyla,ana babaya veya çocuğa,söz konusu kişinin bulunduğu yer hakkında gereken bilgiyi vermek zorundadır.
MADDE 10
1-Çocuk yada ana babası tarafından,ailenin birleşmesi amacıyla yapılan,bir taraf devlet ülkesine girme yada onu terk etme konusundaki her başvuru,taraf devletlerce olumlu,insani bir tutumla ve çabuklukla ele alınacaktır.
2-Ana babası ayrı devletlerde oturan bir çocuk,olağanüstü durumlar dışında,hem ana hem de babası ile düzenli biçimde kişisel ilişkiler kurma ve doğrudan görüşme hakkına sahiptir.
bu nedenle taraf devletler,çocuğun ve ana babasının taraf devletlerin ülkeleri dahil herhangi bir ülkeyi terk etme ve kendi ülkelerine dönme hakkına saygı gösterirler.
MADDE 11
Taraf devletler,çocukların yasa dışı yollarla ülke dışına çıkarılıp o ülkeye geri döndürülmemesini önlemelidirler.
MADDE 12
1-Görüş oluşturma yeteneğine sahip çocuk,kendini ilgilendiren her konuda görüşlerini serbestçe ifade etme hakkına sahiptir.Taraf devletler,bu görüşleri çocuğun yaşına ve olgunluk derecesine uygun olarak dikkate alırlar.
2-çocuğu etkileyen herhangi bir adli veya yönetsel işlemde çocuğun ya doğrudan doğruya yada bir temsilci aracılığıyla görüşü alınmalıdır.
MADDE 13
1-Çocuk,düşüncesini özgürce açıklama hakkına sahiptir.Bu hak,ülke sınırları ile bağlı olmaksızın ,her türlü haber ve düşüncenin araştırılması,elde edilmesi ve iletilmesi özgürlüğünü içerir.
2-Bu hakkın kullanılması yalnızca
a-Başkasının haklarına ve itibarına saygı,
b-Milli güvenliğin,kamu düzeninin,kamu sağlığı ve ahlakının korunması nedenleriyle ve kanun tarafından öngörülmek ve gerekli olmak kaydıyla sınırlandırılabilir
MADDE 14
1-Taraf devletler çocuğun düşünce,din ve vicdan özgürlüklerine saygı göstermekle yükümlüdürler.
2-Taraf devletler çocuğun,yeteneklerinin gelişmesi hakkını kullanmasında,ana babanın ve diğer sorumluların çocuğa yol gösterme hak ve ödevlerine saygı gösterirler.
3-Bir çocuğun dinini ve inançlarını açıklama özgürlüğü kanunla düzenlenmesi koşuluyla ve ancak kamu güvenliği,kamu düzeni,sağlık,ahlaki yenilikler yada başkalarının temel hak ve özgürlüklerinin korunması nedenleriyle sınırlandırılabilir.
MADDE 15
1-Taraf devletler,çocuğun gruplaşma ve barış içinde toplanma özgürlüğünü kabul ederler.
2-Bu hakların kullanılması,demokratik devlet düzeninin gerektiği ve yasayla zorunlu kılınan durumlarda,ulusal güvenlik,kamu güvenliği,kamu düzeni,kamu sağlığı,ahlak yada başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması sebepleriyle sınırlandırılabilir.
MADDE 16
1-Hiçbir çocuğun özel yaşamına,ailesine konutuna veya iletişimine,keyfi yada haksız olarak müdahale edilemez.Hiçbir çocuğun onuruna ve itibarına haksız olarak saldırılamaz.
2-Çocuğun,bu tür müdahale ve saldırılara karşı yasal korunma hakkı vardır.
MADDE 17
Taraf devletler,kitle iletişim araçlarını kullanarak çocuğun toplumsal,ruhsal ve ahlaki esenliği ile bedensel ve zihinsel sağlığını geliştirmeye yönelik çeşitli ulusal ve uluslar arası kaynaklardan bilgi ve belge edinmesini sağlamaya önem verirler.Bu amaçla taraf devletler:
a-Kitle iletişim araçlarını,toplumsal ve kültürel bakımdan çocuğa yaralı olan ve 29. maddenin ruhuna uygun bilgi ve belgeleri yaymak için özendirirler.
b-Bu tür bilgi ve belgelerin üretimi,değişimi ve yayımı amacıyla uluslar arası işbirliğini özendirirler.
c-Çocuk kitaplarının üretilmesini ve yayılmasını özendirirler.
d-Kitle iletişim araçları,azınlıkların çocuklarını ülkede konuşulan dili öğrenmeleri için özendirirler.
e-13. ve18. maddelerde yer alan kurallar göz önünde tutularak çocuğun esenliğine zarar verebilecek bilgi ve belgelere karşı korunması için uygun yönlendirici ilkeler geliştirmesini özendirirler.
MADDE 18
1-Taraf devletler ,çocuğun yetiştirilmesinde ve gelişiminin sağlanmasında ana babanın birlikte sorumluluk taşıdığı ilkesini kabul eder.Ana baba yada hukuken sorumlu kişiler,her şeyden önce çocuğun yararını göz önünde tutarak hareket ederler.
2-Taraf devletler,çocuğun yetiştirilmesi konusundaki sorumluluklarını yerine getirirken ana babaya ve hukuken sorumlu kişilere uygun yardımı yaparlar.
3-Taraf devletler,çalışan ana babanın ve çocuklarının çocuk bakım ,hizmet ve kurumlardan yaralanabilmesi için her türlü önlemi alırlar.
MADDE 19
Taraf devletler,çocuğun ,ana babasının,hukuken sorumlu yada bakmakla yükümlü bir kişinin yanındayken bedensel veya zihinsel saldırı,şiddet,istismar,ihmal,ırza geçme gibi kötü davranışa karşı konması için yasal(adliyenin işe el koyması)yönetsel(yetkili makama bildirilmesi),toplumsal ve eğitsel(sosyal programların düzenlenmesi)önlemleri alırlar.
MADDE 20
1-Geçiçi veya sürekli olarak aile çevresinden yoksun kalan yada bu ortamda bırakılması uygun olmayan her çocuk,devletten özel korunma ve yardım görme hakkına sahiptir.
2-Taraf devletler,bu çocuklara ulusal yasalarına göre uygun olan bakımı sağlayacaklardır.
3-Uygun bakım yöntemleri düşünülürken çocuğun yetiştirilmesinde sürekliliğin korunmasına ve çocuğun etnik,cinsel,kültürel ve dil kimliğine gereken saygı gösterilecektir.
MADDE 21
Evlat edinme sistemini kabul eden taraf devletler,çocuğun yararını esas alarak şu ilkeleri gerçekleştirirler:
a-Bir çocuğun evlat edinilmesine ancak yetkili makam kararı verir.Bu makam,sağlıklı bir karar vermek gereksinim duyduğu güvenilir bilgilerin tamamına ulaşmalıdır.
b-Taraf devletler,çocuğun kendi ülkesinde uygun bir biçimde bakılması mümkün olmadığında yada uygun aile bulunmadığında,ülkeler arası evlat edinmesinde çözüm olduğunu kabul ederler.
MADDE 22
Taraf devletler,mülteci statüsü kazanmaya çalışan yada mülteci sayılan bir çocuğun,insan haklarına veya insani konulara ilişkin uluslar arası sözleşmelerde tanınan hakları kullanması için gerekli bütün önlemleri alırlar.
MADDE 23
1-Taraf devletler,zihinsel ya da bedensel özürlü çocukların,saygınlıklarını güvence altına alan,öz güvenlerini geliştiren ve toplumsal yaşama etkin biçimde katılmalarını kolaylaştıran koşullar altında yaşamaları gerektiğini kabul ederler.
2-Taraf devletler,özel bakımdan yararlanabilmeleri için özürlü çocuklara uygun yardımın yapılmasını sağlarlar.
3-Özürlü çocuğa yapılacak yardımlar,ona bakanların parasal durumları göz önüne alınarak,olanaklar ölçüsünde ücretsiz sağlanır.
4-Taraf devletler,özürlü çocukların korunmasında tıbbi,psikolojik ve eğitsel hizmetler konusunda iş birliği yaparlar.
MADDE 24
1-Çocuğun sağlık hizmeti veren kuruluşlardan yararlanma hakkı vardır.
2-Taraf devletler,bu yükümlülüklerini yerine getirirken özellikle;
a-Bebek ve çocuk ölüm oranlarını düşürmek,
b-Bütün çocuklar için temel sağlık hizmetlerini sağlamak,
c-Çevre kirlenmesinin tehlikelerini ve zararlarını göz önüne alarak,hastalıklara ve yetersiz beslenmeye karşı mücadele etmek,
d-Anneye doğum öncesi ve sonrası uygun bakımı sağlamak,
e-Bütün toplumu ana ve çocuk sağlığı,toplum ve çevre sağlığı ve kazaların önlenmesi konusunda bilgilendirmek,
f-Aile planlaması ve koruyucu sağlık hizmetlerini geliştirmek konularında uygun önlemi alırlar.
3-Taraf devletler,çocukların sağlığı için zararlı geleneksel uygulamaları kaldırmaya yönelik önlemler alırlar.
4-Taraf devletler, sağlık hakkının yaşama geçirilmesini sağlamak amacıyla uluslar arası iş birliği yaparlar.
MADDE 25
Taraf devletler,yetkili makamlarca korunma ve bakım altına alınan ve hakkında bir yerleştirme önlemi uygulanan çocuğun,gördüğü tedavinin ve içinde bulunduğu koşulların belli aralıklarla izlenmesi hakkına sahip olduğunu kabul ederler.
MADDE 26
Her çocuğun,sosyal sigorta dahil sosyal güvenlikten yaralanma hakkı vardır.
MADDE 27
1-Her çocuğun bedensel,zihinsel,ruhsal,ahlaki ve toplumsal gelişmesini sağlayacak yeterli bir yaşam düzeyine sahip olma hakkı vardır.
2-Bu yaşam koşullarını sağlama sorumluluğu,sahip oldukları olanaklar ve mali güçleri çerçevesinde,öncelikle çocuğun ana babasına yada hukuken sorumlu diğer kişilere aittir.
3-Taraf devletler,bu koşulların sağlanmasında olanakları ölçüsünde ana babaya ve hukuken sorumlu diğer kişilere yardımcı olmakla yükümlüdürler.
MADDE 28
1-Taraf devletler,çocuğun eğitim hakkını kabul ederler.Bu hakkın kademeli ve fırsat eşitliğine uygun olarak yaşama geçirilmesi için
a-İlköğretimi herkes için zorunlu ve parasız hale getiriler.
b-Mesleki orta eğitimin de gelişmesini teşvik ederler.
c-Yüksek öğretimi yetenekleri doğrultusunda herkese açık hale getiriler.
d-Eğitim ve meslek seçimine ilişkin bilgi ve rehberliği bütün çocuklar için elde edilir hale getirirler.
e-Okullarda düzenli bir biçimde devamın sağlanması ve okulu terk etme oranlarının düşürülmesi için önlem alırlar.
2-Taraf devletler,okul disiplininin çocuğun insan olarak taşıdığı saygınlıkla bağdaşmasını sağlayacak önlemleri alırlar.
3-Taraf devletler,cehaletin ve okur yazar olmama durumunun ortadan kaldırılması çağdaş öğretim yöntemlerinin yaygınlaştırılması,bilimsel ve teknik bilgilere ulaşılması konularında uluslar arası iş birliği yaparlar.
MADDE 29
Taraf devletler,çocuk eğitiminin aşağıdaki amaçlara yönelik olmasını kabul ederler.
a-Çocuğun kişiliğinin,zihinsel ve bedensel yeteneklerinin mümkün olduğunca geliştirilmesi;
b-Çocuğun insan haklarına ve temel özgürlüklere,Birleşmiş Milletler Anlaşması'nda benimsenen ilkelere saygının geliştirilmesi,
c-Çocuğun,ana babasına ,kültürel kimliğine,dil ve değerlerine,yaşadığı ülkenin ulusal değerlerine ve kendisininkinden farklı uyruklara saygısının geliştirilmesi;
d-Çocuğun,anlayış,barış,hoşgörü,cinsler arası eşitlik ve tüm insanlar arasında dostluk ruhuyla,özgür bir toplumda yaşamanın sorumluluklarını üstlenecek şekilde hazırlanması;
e-Çocuğun doğal çevreye saygısının geliştirilmesi.
MADDE 30
Soya,dine ya da dile dayalı azınlıklar,kendi kültürlerinden yaralanma,kendi dinlerine inanma ve dinlerini uygulama,kendi dillerini kullanma hakkından yoksun bırakılamaz.
MADDE 31
1-Çocuğun dinlenme,boş zaman değerlendirme,oynama,yaşına uygun eğlence etkinliklerinde bulunma, kültürel ve sanatsal yaşama özgürce katılma hakkı vardır.
2-Taraf devletler,çocuğun kültürel ve sanatsal yaşama katılma hakkına saygı gösterirler.Bu hakkın kullanılması olanaklarını geliştirirler.Taraf devletler,çocuklara boş zamanlarını değerlendirme,dinlenme,sanata ve kültüre ilişkin etkinliklerde bulunma konusunda uygun ve eşit fırsat sağlarlar.
MADDE 32
1-Çocuğun ekonomik sömürüye ve her türlü tehlikeli işte ya da bedensel,zihinsel,ruhsal,toplumsal gelişmesine zarar verecek nitelikte çalıştırılmaya karşı korunma hakkı vardır.
2-Taraf devletler,bu hakkın uygulamaya konulmasını sağlamak için yasal yönetsel,toplumsal ve eğitsel her önlemi alırlar.Özellikle:
a-İşe giriş yaşının alt sınırını belirlerler.
b-Çalışma süresine ve koşullarına ilişkin uygun düzenlemeler yaparlar.
c-Bu maddenin uygulanmasının sağlamak için uygun ceza ya da başka yaptırımlar öngörürler.
MADDE 33
Taraf devletler,çocuğun uyuşturucu kullanımına karşı korunması ve bu tür maddelerin yasa dışı üretimi ve kaçakçılığı alanında çocuktan yararlanılmasını önlemek amacıyla yasal,sosyal ve eğitsel önlemleri almakla yükümlüdürler.
MADDE 34
Taraf devletler,çocuğu cinsel sömürüye karşı korumayı üstlenir.
Özellikle:
a-Çocuğun yasa dışı bir cinsel faaliyette girişmek üzere kandırılmasını ya da zorlanmasını;
b-Çocuğun fuhuş ya da diğer yasa dışı cinsel faaliyetlerde bulundurularak sömürülmesini;
c-Çocuğun pornografik amaçlarla sömürülmesini önlemekle yükümlüdürler.
MADDE 35
Taraf devletler, çocukların kaçırılmalarını, satılmalarını ya da fuhuşa konu olmalarını önlemek için iş birliği yaparlar.
MADDE 36
Taraf devletler, esenliğine herhangi bir biçimde zarar verebilecek her türlü sömürüye karşı çocuğu korurlar.
MADDE 37
a.Hiçbir çocuk, işkence ya da diğer zalimce, insanlık dışı ya da aşağılayıcı muamele ve cezaya tabi tutulamaz. 18 yaşından küçük olanlara işlediği suçlar nedeniyle idam cezası ve salıverme koşulu bulunmayan ömür boyu hapis cezası verilemez.
b.Hiçbir çocuk yasa dışı ya da keyfi biçimde özgürlüğünden yoksun bırakılamaz.Bir çocuğun tutuklanıp alıkonulması veya hapsi, yasa gereği ve ancak en son başvurulacak bir önlem olarak düşünülüp, uygun olacak en kısa süre ile sınırlı tutulacaktır.
c.Özgürlüğünden yoksun bırakılan her çocuğa insancıl biçimde ve insan kişiliğinin özünde bulunan saygınlık ve kendi yaşındaki kişilerin gereksinimleri göz önünde tutularak davranılacaktır. Özgürlüğünden yoksan olan her çocuk, kendi yararı aksini gerektirmedikçe, özellikle yetişkinlerden ayrı tutulacak ve olağan üstü durumlar dışında ailesi ile yazışma ve görüşme yoluyla ilişki kurma hakkına sahip olacaktır.
d.Özgürlüğünden yoksun bırakılan her çocuk, kısa zamanda uygun olan diğer yasal yardımlardan yararlanma hakkına sahip olacağı gibi, özgürlüğünden yoksun bırakılmasının yasaya aykırılığını bir mahkeme ya da bağımsız ve tarafsız diğer bir yetkili makam önünde iddia teme ve böylesi bir işlemde ilgili olarak ivedililikle karar verilmesini isteme hakkına da sahip olacaktır.
MADDE 38
1.Taraf devletler, silahlı çatışma durumunda kendilerine uygulanabilir olan uluslar arası hukuken, çocukları da kapsayan insani kurallarına uymak ve uyulmasını sağlamak yükümlüğünü üstlenirler.
2.Taraf devletler, 15 yaşından küçüklerin çatışmalara doğrudan katılmamasını için gereken önlemleri alırlar.
3.Taraf devletler, 15 yaşına gelmemiş çocukları askere almaktan kaçınırlar.
4.Taraf devletler, silahlı çatışmadan etkilenen çocuklara koruma ve bakım sağlamak amacıyla her türlü önlemi alırlar.
MADDE 39
Taraf devletler, her türlü ihmal, sömürü, işkence ya da insanlık dışı ve aşağılayıcı muameleye uğramış olan ya da silahlı çatışma mağduru çocuğun bedensel ve ruhsal bakımından sağlığına yeniden kavuşmasını ve yeniden toplumla bütünleşebilmesini sağlamak için uygun önlemleri alırlar.
MADDE 40
1.Taraf devletler, ceza yasasını ihlal ettiği iddia edilen her çocuğun, taşıdığı saygınlık ve değer duygusunu geliştirecek ve başkalarının insan haklarına ve temel özgürlüklerine saygı duymasını pekiştirecek nitelikte muamele görme hakkını kabul ederler.
2.Taraf devletler, özellikle şunları sağlamakla yükümlüdürler:
a.İşlediği zaman ulusal ya da uluslar arası hukukça yasaklanmamış her fiil nedeniyle, hiçbir çocuk hakkında ceza yasasını ihlal ettiği iddiasını ileri sürülemez.
b.Ceza yasasını ihlal ettiği ileri sürülen her çocuk şu güvencelere sahiptir:
i.Suçlamalar yasal olarak kanıtlanıncaya kadar masum sayılmak;
ii.Suçlamalardan haberdar edilmek ve savunmasının hazırlanmasında her türlü yardımdan yararlanmak;
iii.Yetkili, bağımsız ve yansız bir mahkemede, adil bir duruşma ile gecikmeksizin yargılanmak; yararına aykırı olmadığı sürece, ana babasını ya da yasal temsilcisini duruşmada bulund4urmak;
v.Tanıklık etmeye ya da suçunu kabul etmeye zorlamamak;
vi.Kullanılan dili anlamaması ya da konuşamaması durumunda, parasız çevirmen yardımından yararlanmak;
vii.Kovuşturmanın her aşamasında, özel hayatın gizliliğine saygı gösterilmesini istemek.
3.Taraf devletler;
a.Belli bir yaşın altında olan çocuğun ceza görmeyeceğini kabul ederler;
b.Bu çocuklar hakkında adli kovuşturma olmaksızın önlem almak konusunda çaba gösterirler.
4.Koruma önlemi, yönlendirme ve gözetim kararları, danışmanlık şartlı salıverme, bakım için yerleştirme, eğitim ve meslek öğrenme programları ve diğer kurumsal bakım seçenekleri gibi çeşitli uygulamalarda, çocuklar durumları ve suçları ile orantılı ve kendi yararlarına olacak biçimde muamele edilmesi sağlanacaktır.
MADDE 41
Bu sözleşmedeki hükümler, taraf devletlerin ulusal yasalarında yer alan çocuk haklarının gerçekleşmesine daha fazla yardımcı olan hükümleri etkilemez.
ÇEKİNCE: Türkiye Cumhuriyeti, Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi'nin 17, 29, 30. maddeleri hükümlerini TC Anayasası ve 24 Temmuz 1923 Lozan Antlaşması hükümlerine ve ruhuna uygun olarak yorumlama hakkını saklı tutmaktadır.
Yurttaş Olmak için, Umut Vakfı yayınları İstanbul 1998